Khi còn băn khoăn về con, cách cân nhắc an toàn nhất là: đi hỏi người có chuyên môn ngay, còn quyết định can thiệp hay chưa thì để sau buổi hỏi. Một buổi khám hay tư vấn sớm tốn vài giờ và không ràng buộc gia đình phải làm gì tiếp; còn chờ lâu mà không có kế hoạch có thể khiến con lỡ một giai đoạn mà hỗ trợ đến dễ hơn. Nếu gia đình vẫn chọn chờ, hãy chờ có mốc: ghi lại mỗi tuần và đặt sẵn một ngày nhìn lại cụ thể.
Câu hỏi "chờ hay làm" là câu hỏi nhiều ba mẹ mang theo hàng tháng trời. Ông bà nói chờ, bạn bè nói có con nhà người ta cũng vậy rồi tự hết, mạng thì nói phải can thiệp ngay. Bài này không chọn thay ba mẹ, mà tách câu hỏi lớn đó thành vài câu nhỏ hơn, để gia đình tự trả lời được.
Tách hai việc: đi hỏi và bắt đầu can thiệp
Nhiều ba mẹ chần chừ vì nghĩ rằng đi tư vấn nghĩa là đã quyết định cho con học can thiệp. Thật ra đây là hai việc khác nhau. Đi hỏi là để có thêm thông tin; bắt đầu một chương trình hỗ trợ là một quyết định tiếp theo, được đưa ra sau khi đã có thông tin. Khi tách hai việc này ra, câu hỏi "chờ hay làm" nhẹ đi rất nhiều: việc hỏi gần như luôn đáng làm sớm, còn việc học thì gia đình có thời gian để cân nhắc.
Một buổi khám nhi, một buổi tư vấn và quan sát ban đầu thường không kéo dài quá một buổi sáng. Sau buổi đó, ba mẹ có thể nghe được một trong vài điều: con đang trong nhịp bình thường, chỉ cần theo dõi thêm; con nên được khám chuyên khoa để rõ hơn; hoặc con sẽ được lợi nếu có hỗ trợ ngay. Dù là điều nào, gia đình cũng biết nhiều hơn trước khi đi.
Ngược lại, nếu gia đình chờ để "xem thế nào" mà không đi hỏi, ba mẹ vẫn phải mang nỗi lo, chỉ là không có thêm thông tin nào. Ba tháng sau, câu hỏi vẫn y nguyên, chỉ có con đã lớn thêm ba tháng.
Cân hai phía: giá của đi hỏi sớm và giá của chờ lâu
Mỗi lựa chọn đều có cái giá của nó. Đặt cạnh nhau, ba mẹ dễ thấy phía nào nặng hơn với gia đình mình:
| Đi hỏi sớm | Chờ lâu không kế hoạch | |
|---|---|---|
| Thời gian | Vài giờ cho một buổi khám hay tư vấn, có khi phải xin nghỉ nửa ngày | Không tốn thời gian ngay, nhưng có thể mất một giai đoạn nếu con thật sự cần hỗ trợ |
| Chi phí | Phí khám hoặc phí tư vấn một lần, hỏi trước khi đi | Không tốn ngay; nếu sau này cần hỗ trợ thì thời gian hỗ trợ có khi dài hơn |
| Tinh thần ba mẹ | Hồi hộp trước buổi gặp, sau đó thường nhẹ lòng hơn vì có hướng | Lo âm ỉ kéo dài, dễ căng thẳng giữa hai vợ chồng và với ông bà |
| Con | Một buổi gặp người lạ, thường được tổ chức như giờ chơi | Không bị xáo trộn, nhưng cũng không có thêm hỗ trợ nào |
| Nếu hoá ra không sao | Cả nhà yên tâm, có thêm vài lời dặn về sinh hoạt | Cũng không sao, nhưng ba mẹ đã lo suốt mấy tháng |
Bảng này không nhằm doạ ba mẹ. Có rất nhiều trẻ chậm hơn bạn một chút rồi đuổi kịp. Điểm cần thấy là: đi hỏi sớm hiếm khi gây hại, còn chờ không kế hoạch thì có khi gây hại mà ba mẹ không biết trước được.
Câu "lớn sẽ tự hết" đúng ở đâu, chưa đủ ở đâu
Đúng ở chỗ trẻ có nhịp riêng. Nhiều trẻ biết đi muộn, nói muộn, nhút nhát hơn bạn trong một giai đoạn rồi bình thường. Người lớn trong nhà nói câu này thường vì đã thấy những trường hợp như vậy, và ý của họ là muốn ba mẹ bớt lo.
Chưa đủ ở chỗ không ai biết trước con thuộc nhóm nào. Nhìn từ ngoài, một trẻ nói muộn rồi tự đuổi kịp và một trẻ cần hỗ trợ có thể giống nhau trong thời gian đầu. Chỉ khi người có chuyên môn quan sát trực tiếp, kết hợp với lời kể của gia đình, mới phân biệt được rõ hơn.
Chưa đủ khi nỗi lo đã kéo dài. Nếu ba mẹ đã lo về cùng một điều trong nhiều tháng, ở nhiều hoàn cảnh, và người trông con hoặc cô giáo cũng nhận thấy, thì đó là lúc nên đi hỏi chứ không nên chờ thêm.
Chưa đủ khi con mất đi điều đã làm được. Nếu con từng nói được vài từ, từng vẫy tay, từng chơi với người khác rồi thôi không làm nữa, ba mẹ nên đưa con đi khám sớm, không chờ.
Nếu chọn chờ, hãy chờ có kế hoạch
Có những lúc gia đình có lý do chính đáng để chưa đi ngay: con vừa ốm dậy, nhà vừa chuyển chỗ ở, ba mẹ đang trong giai đoạn công việc dồn dập. Chờ trong những trường hợp đó không có gì sai, miễn là chờ có kế hoạch:
- Đặt một ngày nhìn lại cụ thể, ghi vào lịch, ví dụ bốn tuần hay sáu tuần nữa. Không để mốc mơ hồ như "sau Tết" hay "khi nào con lớn hơn chút".
- Ghi lại mỗi tuần vài dòng về điều mình lo: có thay đổi gì không, có thêm gì mới không. Đến ngày nhìn lại, ba mẹ có cái để so.
- Nói với người trông con và cô giáo rằng gia đình đang theo dõi, nhờ họ để ý và kể lại.
- Thoả thuận trước điều gì sẽ khiến mình đi ngay, không chờ đến mốc: ví dụ con mất đi điều đã làm được, hoặc cô giáo báo một chuyện mới đáng lo.
- Đến ngày nhìn lại, quyết định thật: nếu điều lo vẫn còn, đặt lịch đi hỏi trong tuần đó.
Chờ có kế hoạch khác chờ để quên ở chỗ: đến mốc, ba mẹ có thông tin để quyết định, chứ không phải bắt đầu lo lại từ đầu. Nhiều gia đình đi theo cách này và đến ngày nhìn lại thì tự thấy đã đến lúc nên đi hỏi.
Bốn câu tự hỏi trước khi quyết
Mình đã lo về điều này bao lâu rồi? Một nỗi lo mới xuất hiện tuần trước khác với một nỗi lo đã đeo theo nhiều tháng. Nếu nhìn lại thấy mình đã nghĩ về cùng một điều từ lâu, đã từng định đi hỏi mà lần lữa, thì gần như chắc chắn đây không còn là chuyện thoáng qua, và việc đi hỏi nên được đưa lên trước.
Có ai khác cũng nhận thấy không? Khi cô giáo lớp mầm non, người trông con hay một người thân ít gặp con cũng nói ra điều tương tự mà không được ba mẹ gợi ý, đó là một tín hiệu đáng để ý. Ngược lại, nếu chỉ một người trong nhà thấy, ba mẹ nên nhìn con thêm ở vài khung cảnh khác trước khi kết luận điều gì.
Điều mình lo ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày của con đến đâu? Con có khó chịu, bực bội nhiều vì không làm người khác hiểu mình? Con có bị bạn bè trong lớp bỏ ra ngoài? Bữa ăn, giấc ngủ, việc đi học có trở thành cuộc vật lộn mỗi ngày? Điều lo càng chạm vào sinh hoạt hằng ngày thì càng nên đi hỏi sớm.
Nếu đi hỏi thì mình mất gì? Thử liệt kê thật: nửa ngày nghỉ làm, một khoản phí tư vấn, một buổi hồi hộp. Rồi đặt cạnh câu hỏi ngược lại: nếu không đi và sau này mới biết con cần hỗ trợ, mình sẽ nghĩ gì. Nhiều ba mẹ trả lời xong bốn câu này thì tự thấy hướng đi.
Khi hai người trong nhà cân khác nhau
Thường thì trong nhà có một người muốn đi ngay và một người muốn chờ. Người muốn chờ không hẳn là không thương con; có khi họ sợ con bị gọi là "có vấn đề", sợ tốn kém, hoặc đơn giản là chưa thấy những gì người kia thấy vì ít ở cạnh con hơn. Người muốn đi ngay thì có khi đã đọc quá nhiều và lo quá mức. Cả hai đều có phần đúng.
Một cách gỡ là thoả thuận ở mức nhỏ nhất: đi hỏi một lần, cả hai cùng đi, và chưa quyết định gì thêm cho đến khi nghe xong. Như vậy người muốn chờ không bị ép vào một cam kết lớn, còn người muốn hành động có được bước đầu tiên. Nghe chung một người có chuyên môn nói, hai vợ chồng thường dễ nhìn về cùng một hướng hơn là cãi nhau dựa trên những gì mỗi người đọc được.
Trong lúc chưa thống nhất, hai người vẫn có thể cùng làm một việc không gây tranh cãi: cùng ghi nhật ký về con trong một hai tuần. Người muốn chờ sẽ có dịp tự để ý những điều người kia lo, còn người muốn đi ngay có dịp thấy cả những lúc con làm tốt. Đến cuối tuần, đọc chung trang ghi chép thường là cách nhẹ nhàng nhất để hai người xích lại gần nhau. Danh mục này có bài riêng về chuyện hai vợ chồng nghĩ khác nhau về con, với những cách cụ thể hơn để cùng nhìn vào sự việc.
Một mốc nhẹ nhàng để bắt đầu
Nếu ba mẹ đọc đến đây và vẫn chưa biết nên chờ hay làm, có thể bắt đầu bằng việc nhỏ nhất: gọi một cuộc điện thoại hoặc để lại thông tin để hỏi lịch tư vấn. Việc đặt lịch không bắt buộc gia đình phải đến, nhưng nó biến câu hỏi mơ hồ thành một ngày cụ thể. Từ đây đến ngày đó, ba mẹ ghi chép, và khi đến buổi gặp thì mang theo.
Ở khu Quận 12 cũ, Global Star Special nhận tư vấn và quan sát ban đầu cho bé ở bốn cơ sở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp và An Phú Đông. Buổi đầu là để lắng nghe gia đình và nhìn bé chơi, tương tác; sau đó nhà trường nói rõ điều mình thấy và gợi ý hướng đi — có khi là theo dõi thêm ở nhà, có khi là khám thêm chuyên khoa, có khi là bắt đầu chương trình 1:1. Ba mẹ để lại thông tin trong mẫu đăng ký trên trang, nhà trường sẽ gọi lại.
Dù chọn nơi nào để hỏi, ba mẹ nên nhớ rằng mình là người hiểu con nhất, và người có chuyên môn là người giúp ba mẹ nhìn rõ hơn chứ không quyết định thay. Đi hỏi sớm không có nghĩa là giao con cho người khác; đó chỉ là cách để gia đình có thêm một cặp mắt cùng nhìn. Khi đã có thông tin, việc cân nhắc tiếp theo — học hay chưa, học ở đâu, bao nhiêu buổi — sẽ bớt nặng nề hơn nhiều so với lúc chỉ có nỗi lo trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đợi con 3 tuổi rồi mới đi tư vấn không?
Không cần đợi đến một tuổi nhất định. Nếu ba mẹ đã lo về cùng một điều trong một thời gian và thấy ở nhiều hoàn cảnh, nên đi hỏi ngay. Buổi tư vấn không ràng buộc gia đình phải làm gì tiếp, chỉ giúp có thêm thông tin để quyết định.
Đi tư vấn sớm rồi hoá ra con không sao thì có phí không?
Gia đình mất vài giờ và một khoản phí khám hoặc tư vấn nếu có, đổi lại cả nhà yên tâm và thường có thêm vài lời dặn hữu ích về sinh hoạt. Nhiều ba mẹ coi đó là cái giá rất nhỏ so với việc lo lắng kéo dài.
Khi nào thì không nên chờ mà phải đi khám ngay?
Khi con mất đi những điều đã làm được như từng nói vài từ rồi thôi, từng chơi với người khác rồi thu mình, hoặc khi cô giáo, người trông con cũng báo cùng một điều đáng lo. Những trường hợp này nên đi khám sớm.
Nếu chọn chờ thì nên chờ bao lâu?
Không có con số chung cho mọi trẻ. Điều quan trọng là đặt một ngày nhìn lại cụ thể, ghi chép mỗi tuần, và thoả thuận trước điều gì sẽ khiến mình đi ngay. Đến ngày nhìn lại mà điều lo vẫn còn thì đặt lịch đi hỏi.
Ông bà bảo đừng cho cháu đi khám vì sợ bị dán nhãn, nên làm sao?
Có thể giải thích rằng đi tư vấn chỉ để hiểu con hơn, không phải để gắn tên gọi nào cho con, và thông tin được giữ trong gia đình. Mời ông bà đi cùng buổi gặp để tự nghe cũng thường giúp ông bà yên tâm hơn.
Đặt lịch tư vấn rồi có bắt buộc phải cho con học không?
Không. Buổi tư vấn và quan sát ban đầu là để gia đình biết con đang ở đâu và nên đi tiếp thế nào. Việc có đăng ký chương trình hỗ trợ hay không là quyết định riêng của gia đình sau khi đã nghe và cân nhắc.