Khi mới lo cho con, có bảy việc ba mẹ nên tránh: so sánh con với trẻ khác, ép con nói hay làm theo để được thứ con muốn, biến cả ngày thành giờ kiểm tra, mua vội một liệu trình hay sản phẩm khi chưa ai đánh giá con, thay đổi nhiều thứ trong đời sống của con cùng lúc, giấu chuyện với người trông con, và tự trách mình. Những việc này thường xuất phát từ lòng thương và nỗi sốt ruột, nhưng làm con căng thẳng hơn và làm gia đình mất thời gian, tiền bạc mà không gần thêm câu trả lời.
Ở bài khác trong danh mục, trang đã nói về những việc nên làm trong tuần đầu. Bài này nhìn từ phía ngược lại: những phản ứng rất tự nhiên mà gần như gia đình nào cũng từng có, vì sao chúng không giúp được con, và nên thay bằng gì. Đọc để nhận ra, không phải để thêm một lý do tự trách.
So sánh con với anh chị em và con nhà người khác
So sánh là phản xạ đầu tiên. Ba mẹ nhớ anh chị của con hồi bằng tuổi đã nói những gì, nhìn con nhà hàng xóm, đọc bài đăng của bạn bè khoe con mới học được điều gì. Mỗi lần so là một lần thấy con thiếu hơn. Nhưng so sánh không cho thêm thông tin nào mà ba mẹ dùng được: biết con hàng xóm nói được nhiều hơn không giúp ba mẹ biết con mình cần gì.
Tệ hơn, so sánh hay rò ra thành lời trước mặt con: "Sao em nói được mà con không nói?", "Bạn Bin ngồi ngoan thế kia kìa." Trẻ nhỏ có thể chưa hiểu hết câu chữ, nhưng hiểu giọng thất vọng. Một đứa trẻ thường xuyên nghe giọng đó sẽ ngại thử, ngại thể hiện, và điều ba mẹ mong lại càng khó đến.
Thay vào đó, ba mẹ so con với chính con: tháng này con làm được gì mà tháng trước chưa làm được, con hiểu thêm điều gì, chơi lâu hơn với thứ gì. Cách nhìn này vừa công bằng với con, vừa là đúng thông tin mà người tư vấn cần. Nếu muốn biết con đang ở đâu so với độ tuổi, nên nhờ người có chuyên môn trả lời, họ có công cụ và kinh nghiệm để làm việc đó một cách thận trọng.
Ép con nói hay làm theo để được thứ con muốn
Khi thấy con nói ít, nhiều ba mẹ nghĩ ra cách "bắt con phải nói": giữ bình sữa cho đến khi con nói "sữa", không mở cửa cho con ra sân nếu con không nói "đi", không đưa đồ chơi nếu con chỉ tay. Ý định thì tốt — tạo động lực cho con dùng lời — nhưng cách làm này dễ biến giao tiếp thành một cuộc giằng co. Con bực bội, khóc, có khi bỏ luôn món đồ mình muốn, và lần sau còn ít muốn giao tiếp hơn.
Trẻ học giao tiếp tốt nhất khi giao tiếp mang lại niềm vui và kết quả. Khi con chỉ tay vào bình sữa, ba mẹ nói "sữa, con muốn sữa" rồi đưa cho con, con nghe được từ đó gắn với đúng thứ con đang muốn, trong lúc con đang chú ý nhất. Không cần ép con nhắc lại. Những gợi ý cụ thể hơn để nối tiếp ở nhà nên đợi đến khi có giáo viên hoặc chuyên gia quan sát con và hướng dẫn theo đúng mức của con.
Điều tương tự với việc ép con ngồi yên, ép nhìn vào mắt, ép chào hỏi người lạ. Những điều này nếu cần tập thì nên tập có kế hoạch, từng bước nhỏ, với người biết cách. Ép trong lúc ba mẹ đang lo thường chỉ làm cả hai bên căng thẳng.
Biến cả ngày thành giờ kiểm tra
Gọi tên liên tục để xem con có quay lại. Gọi một lần con không quay, ba mẹ gọi lần nữa, to hơn, rồi lại thử sau mười phút. Con có thể bắt đầu phớt lờ tiếng gọi vì nghe quá nhiều, và ba mẹ càng lo thêm.
Chỉ đồ vật bắt con gọi tên. "Cái gì đây? Con nói đi, cái gì?" Lặp lại cả ngày, câu hỏi kiểu này biến thời gian ở bên ba mẹ thành một bài thi. Trẻ nhỏ không thích bị thi.
Theo dõi từng cử động. Con xoay tay, con đi nhón chân, con xếp đồ — ba mẹ giật mình mỗi lần. Ánh mắt lo lắng của người lớn trẻ cảm được rất rõ.
Thay bằng gì. Chọn một hai lúc trong ngày để quan sát có chủ đích và ghi lại, còn lại thì chơi với con như bình thường. Quan sát tốt nhất là quan sát khi con không biết mình đang bị nhìn — và khi ba mẹ cũng đang thật sự vui với con.
Mua vội một liệu trình, sản phẩm hay khoá học trọn gói
Nỗi lo làm người ta muốn làm gì đó ngay, và thị trường luôn có sẵn thứ để bán cho người đang lo: khoá học trọn gói nhiều tháng, thiết bị, thực phẩm chức năng, ứng dụng trên điện thoại, liệu trình với những cái tên nghe rất chuyên môn. Có những thứ hữu ích, có những thứ vô hại mà vô ích, và có những thứ có thể gây hại. Khi con chưa được ai có chuyên môn đánh giá, ba mẹ chưa có cách nào biết thứ mình định mua thuộc loại nào.
Nguyên tắc đơn giản là: không ký cam kết dài hạn và không trả trước khoản lớn trước khi con được quan sát, đánh giá, và trước khi ba mẹ hiểu rõ mục tiêu của chương trình là gì. Một nơi nghiêm túc sẽ bắt đầu bằng buổi tư vấn, quan sát, rồi mới đề xuất; họ không thúc ép đóng tiền ngay trong buổi gặp đầu.
Với sản phẩm uống, bôi hay thiết bị gắn lên người con, ba mẹ nên hỏi bác sĩ trước. Không có viên thuốc hay món ăn nào thay được việc trẻ được giao tiếp, chơi và học mỗi ngày với người lớn hiểu mình. Với ứng dụng trên điện thoại hay máy tính bảng, nên nhớ rằng thời gian trước màn hình của trẻ nhỏ cần được giới hạn, và không màn hình nào thay được một người thật đang chơi với con.
Thay đổi nhiều thứ trong đời sống của con cùng lúc
Đổi trường ngay lập tức. Nghe cô giáo nhắc, có ba mẹ phản ứng bằng cách cho con nghỉ lớp đang học. Nhưng thay đổi môi trường đột ngột là một thử thách lớn với trẻ, và làm mất đi người quan sát quen thuộc nhất là cô giáo. Nếu cần đổi, nên đổi sau khi đã có thông tin và kế hoạch.
Đổi người trông, đổi chế độ ăn, cắt hết màn hình trong một tuần. Mỗi thay đổi có thể đúng, nhưng làm tất cả cùng lúc khiến con chao đảo, và ba mẹ cũng không biết thay đổi nào có tác dụng.
Dồn lịch học thêm. Có gia đình đăng ký cho con hết lớp này đến lớp khác trong một tuần để "bù". Trẻ nhỏ cần thời gian nghỉ và chơi tự do không kém thời gian học.
Thay bằng gì. Giữ nhịp sinh hoạt ổn định trong lúc tìm hiểu. Khi có hướng dẫn, thay đổi từng việc một, cho con thời gian quen, và ghi lại để biết điều gì giúp được con.
Giấu chuyện với người trông con
Vì sợ con bị đối xử khác, nhiều ba mẹ không nói với cô giáo, người giúp việc hay ông bà về những điều mình đang lo. Nỗi sợ đó có lý do, nhưng giấu thường khiến con bị hiểu nhầm nhiều hơn: cô giáo nghĩ con bướng vì không làm theo, ông bà nghĩ con hư vì hay ăn vạ, và mỗi người phản ứng theo cách riêng, không ai giống ai.
Ba mẹ không cần kể hết, càng không cần dùng những từ ngữ y khoa khi chưa có kết luận. Chỉ cần nói: "Gia đình đang để ý chuyện con ít nói, đang đưa con đi hỏi, nhờ cô để ý thêm và kể lại cho em." Người trông con sẽ quan sát kỹ hơn, kiên nhẫn hơn, và trở thành nguồn thông tin quý cho buổi tư vấn.
Những gì cần giữ riêng — kết quả khám, tên gọi của một chẩn đoán nếu có — ba mẹ tự quyết định chia sẻ với ai, ở mức nào. Giữ riêng tư cho con là đúng, nhưng giữ riêng tư khác với giấu những người đang chăm sóc con mỗi ngày.
Tự trách mình
Gần như ba mẹ nào cũng có lúc tự hỏi: có phải tại mình cho con xem điện thoại sớm quá, tại mình đi làm cả ngày, tại lúc mang thai mình làm gì sai? Những câu hỏi đó rất người, nhưng phần lớn không có câu trả lời, và tìm lỗi không giúp con tiến lên được bước nào. Sự phát triển của trẻ chịu tác động của nhiều yếu tố mà không cha mẹ nào kiểm soát hết được.
Tự trách còn có cái hại ít người để ý: nó làm ba mẹ kiệt sức, mà con thì cần ba mẹ đủ sức để đi đường dài. Nếu nhận ra mình đang mắc kẹt trong cảm giác có lỗi, ba mẹ nên kể ra với người bạn đời, một người bạn tin cậy, hoặc hỏi thẳng người tư vấn khi gặp. Những người làm nghề hỗ trợ trẻ đã nghe câu hỏi này rất nhiều lần và biết cách trả lời một cách trung thực, không xoa dịu cho qua.
Thay vì hỏi "tại ai", câu hỏi có ích hơn là "từ hôm nay mình làm gì". Câu hỏi đó có câu trả lời: ghi chép, đặt lịch, giữ nhịp sinh hoạt, chơi với con. Mỗi việc nhỏ làm được là một bước, và những bước đó cộng lại thành sự đồng hành mà con cần.
Bước kế tiếp nhẹ nhàng hơn
Nếu đọc bài này và nhận ra mình đã lỡ làm một vài việc ở trên, ba mẹ không cần lo thêm. Chúng đều có thể dừng lại từ hôm nay, và không việc nào gây ra điều gì không sửa được. Điều quan trọng là quay về những bước đơn giản: nhìn con, ghi lại, hỏi người có chuyên môn.
Global Star Special nhận tư vấn ban đầu cho các gia đình đang ở đúng giai đoạn này — mới lo, chưa biết bắt đầu từ đâu, chưa có kết luận gì. Buổi gặp đầu tiên không bán gói học nào; nhà trường lắng nghe, quan sát bé, rồi cùng ba mẹ xem nên đi tiếp thế nào. Ba mẹ để lại thông tin trong mẫu đăng ký trên trang, chọn nhu cầu "cần tư vấn tổng quan" nếu chưa rõ con cần hỗ trợ ở mặt nào.
Nếu sau buổi gặp gia đình chưa muốn bắt đầu ngay, điều đó hoàn toàn bình thường. Ba mẹ mang về những gì đã nghe, bàn với nhau, và quay lại khi sẵn sàng. Một buổi tư vấn tốt là buổi mà ba mẹ ra về hiểu con hơn và biết mình nên làm gì trong vài tuần tới, dù quyết định cuối cùng là gì.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giữ đồ cho đến khi con nói được từ đó mới đưa không?
Không nên biến giao tiếp thành cuộc giằng co. Khi con chỉ tay hay kéo tay xin, ba mẹ nói từ đó cho con nghe rồi đưa. Con nghe được từ gắn với đúng thứ con đang muốn. Cách tập cụ thể hơn nên đợi hướng dẫn của người đã quan sát con.
Có nên mua ngay một khoá học trọn gói khi thấy con chậm?
Không nên cam kết dài hạn hay trả trước khoản lớn trước khi con được quan sát, đánh giá và ba mẹ hiểu rõ mục tiêu chương trình. Nơi nghiêm túc sẽ bắt đầu bằng buổi tư vấn, không thúc ép đóng tiền ngay buổi đầu.
Có nên cho con nghỉ trường mầm non khi cô giáo nhắc con có điều đáng để ý?
Không nên đổi trường vội. Cô giáo dám nhắc là người quan sát quý, và thay đổi đột ngột là thử thách lớn với trẻ. Nếu cần đổi, nên đổi sau khi đã có thông tin từ người có chuyên môn và có kế hoạch rõ ràng.
Có phải con chậm là do ba mẹ cho xem điện thoại nhiều?
Sự phát triển của trẻ chịu nhiều yếu tố, không ai có thể chỉ ra một nguyên nhân từ bên ngoài. Giảm thời gian màn hình và tăng thời gian chơi cùng con là việc tốt nên làm, nhưng tự trách không giúp con. Hỏi người có chuyên môn để có câu trả lời trung thực.
Có nên nói với cô giáo, người giúp việc rằng gia đình đang lo cho con?
Nên nói ở mức vừa đủ: gia đình đang để ý một điều và đang đưa con đi hỏi, nhờ họ quan sát thêm. Không cần dùng từ ngữ y khoa. Người trông con biết chuyện sẽ kiên nhẫn hơn và giúp ích cho buổi tư vấn.
Ba mẹ đã lỡ ép con, so sánh con nhiều thì có sao không?
Không có gì không sửa được. Dừng lại từ hôm nay, chơi với con nhẹ nhàng hơn, so con với chính con và đặt lịch hỏi người có chuyên môn. Trẻ nhỏ đáp lại rất nhanh khi không khí trong nhà dịu đi.