Để người khác hiểu nhanh điều mình lo về con, ba mẹ nên ghi nhật ký bằng câu tả hành động cụ thể (con làm gì, ở đâu, lúc nào, rồi chuyện gì xảy ra), và quay những đoạn video ngắn một đến hai phút lúc con sinh hoạt tự nhiên, đặt tên theo ngày và việc đang làm. Một trang ghi chép gọn kèm ba đến năm đoạn video chọn lọc thường đủ để bác sĩ hay người tư vấn nắm được bức tranh trong vài phút, nhiều hơn hẳn so với việc ba mẹ cố kể lại bằng trí nhớ khi đang hồi hộp.
Nhiều ba mẹ đến buổi khám với hàng trăm đoạn video trong điện thoại, hoặc ngược lại không có gì, và khi bác sĩ hỏi "con có hay như vậy không" thì không biết trả lời thế nào cho đúng. Bài này đưa ra một cách ghi và quay đơn giản, làm được trong lúc đi làm, chăm con, không cần biểu mẫu hay phần mềm gì đặc biệt.
Vì sao ghi lại tốt hơn kể lại bằng trí nhớ
Trí nhớ của người đang lo thường không công bằng. Một buổi chiều con khóc dữ dội ở siêu thị sẽ in đậm hơn mười buổi chiều con chơi ngoan. Một lần con gọi "mẹ" rõ ràng có khi bị quên mất vì chỉ xảy ra một lần. Khi ngồi trước người tư vấn, ba mẹ hồi hộp, bị hỏi dồn, và những gì kể ra thường là những khoảnh khắc mạnh nhất chứ không phải những gì xảy ra thường xuyên nhất.
Ghi chép mỗi ngày giúp sửa sự lệch đó. Sau một hai tuần, ba mẹ có thể nhìn lại và trả lời được những câu như "chuyện này xảy ra mấy lần một tuần", "thường vào lúc nào", "có phải chỉ khi con mệt không". Đây chính là những câu người có chuyên môn muốn hỏi, vì cùng một hành vi nhưng xuất hiện mỗi ngày hay chỉ thỉnh thoảng thì ý nghĩa rất khác nhau.
Ghi lại còn có một lợi ích ít người nghĩ đến: nó giúp ba mẹ bình tĩnh hơn. Khi nỗi lo được viết ra thành câu cụ thể, nó không còn lởn vởn trong đầu suốt cả ngày. Nhiều ba mẹ kể rằng sau vài tối viết nhật ký, họ thấy con rõ hơn, cả những điểm con làm tốt mà trước đó họ bỏ qua vì chỉ chăm chăm nhìn vào điều đáng lo.
Cách viết một dòng nhật ký người khác đọc là hiểu
Bắt đầu bằng thời điểm và nơi chốn. Ví dụ: "Thứ ba, khoảng sáu giờ chiều, ở phòng khách, sau khi đi học về." Chỉ vài chữ nhưng giúp người đọc biết con có đói, có mệt, có vừa trải qua một ngày dài không.
Tả việc con làm như máy quay nhìn thấy. Viết "con xếp xe thành một hàng dài dọc mép tường, khi em lấy một chiếc thì con hét và đẩy em" thay vì "con chơi kỳ lạ và dữ với em". Người đọc tự hiểu được, và không bị dẫn theo suy đoán của người viết.
Ghi điều xảy ra ngay trước và ngay sau. Trước đó có chuyện gì — bị tắt tivi, bị gọi đi ăn, có tiếng ồn lớn? Sau đó người lớn làm gì và con dịu lại ra sao? Phần trước và sau thường cho biết nhiều hơn chính hành vi.
Ghi cả những lần con làm được. Một dòng như "con tự mang dép đến cửa khi nghe nói đi chơi" cũng đáng giá như một dòng về điều đáng lo. Người tư vấn cần biết con mạnh ở đâu để bắt đầu từ đó.
Tách điều thấy với điều mình nghĩ. Nếu muốn ghi suy nghĩ, đặt nó ở cuối dòng, sau chữ "mình nghĩ": "mình nghĩ con không thích tiếng máy xay". Như vậy người đọc biết phần nào là quan sát, phần nào là phỏng đoán của ba mẹ.
Một trang nhật ký mẫu, gọn trong một tuần
Không cần biểu mẫu cầu kỳ, một bảng bốn cột trên giấy hoặc ghi chú điện thoại là đủ. Ví dụ dưới đây là giả định, chỉ để thấy cách ghi:
| Lúc, ở đâu | Con làm gì | Trước và sau | Ghi thêm |
|---|---|---|---|
| Thứ hai, sáng, bữa ăn ở nhà | Đẩy chén cháo ra, chỉ tay về phía tủ lạnh | Mẹ hỏi "con muốn sữa à", con gật, đưa sữa thì con uống | Con dùng chỉ tay để xin, chưa nói từ |
| Thứ tư, chiều, sân chơi chung cư | Đứng xem các bạn chạy, không lại gần, chơi một mình với cát | Khi có bạn ngồi xuống cạnh, con dịch ra xa | Con chơi với cát gần hai mươi phút |
| Thứ năm, tối, lúc tắm | Gọi tên từ ngoài cửa thì con không quay lại; đứng trước mặt gọi thì con nhìn | Nước chảy to lúc đó | Hỏi thử lại lúc yên tĩnh |
| Thứ sáu, sáng, đưa đến lớp | Tự cởi giày, cất vào kệ khi cô nhắc | Vào lớp không khóc | Điều con làm tốt |
Sau một tuần, ba mẹ đọc lại cả bảng và gạch chân những điều lặp lại nhiều lần. Đó là phần nên kể trước tiên trong buổi tư vấn. Những điều chỉ xảy ra một lần vẫn giữ lại, nhưng ghi chú là "một lần" để người đọc không hiểu nhầm.
Quay video thế nào cho có ích
Quay ngắn, một đến hai phút mỗi đoạn. Người tư vấn có ít thời gian trong buổi gặp. Năm đoạn ngắn, mỗi đoạn cho thấy một điều, có ích hơn một đoạn dài mười lăm phút phải tua đi tua lại.
Quay lúc con tự nhiên, không bày ra để quay. Đừng đặt con ngồi rồi đưa đồ vật bắt con nói tên. Quay lúc con đang chơi, đang ăn, đang đòi một thứ gì đó. Người xem muốn thấy con như con vẫn thế mỗi ngày.
Giữ máy ngang và đủ rộng. Quay ngang để thấy cả con và người đang tương tác với con. Nếu chỉ thấy mặt con mà không thấy người lớn nói gì, làm gì, người xem khó hiểu tình huống.
Quay cả lúc con giao tiếp với người khác. Một đoạn con chơi một mình, một đoạn con chơi với ba mẹ, một đoạn con ở cạnh trẻ khác nếu có dịp. Ba khung cảnh này cho người tư vấn nhiều thông tin hơn mười đoạn cùng một kiểu.
Đừng quay lúc con đang khủng hoảng chỉ để làm bằng chứng. Lúc con đang khóc dữ, việc đầu tiên là ở bên con. Nếu muốn người tư vấn biết, ba mẹ ghi lại bằng chữ ngay sau đó, hoặc quay vài giây khi người lớn khác đang dỗ con.
Đặt tên, cất gọn và chọn video để mang theo
Video trong điện thoại trộn lẫn với hàng nghìn ảnh khác sẽ rất khó tìm khi cần. Ngay sau khi quay, ba mẹ nên đặt tên theo một kiểu cố định, ví dụ ngày tháng rồi vài chữ về việc đang làm: "ngày 12, ăn tối, chỉ tay xin nước". Sau đó chuyển vào một thư mục hoặc album riêng chỉ dành cho việc này. Mỗi tuần, chọn ra ba đến năm đoạn rõ nhất, xoá bớt những đoạn trùng lặp.
Trước buổi tư vấn, ba mẹ xem lại các đoạn đã chọn và ghi một dòng ngắn cho mỗi đoạn: đoạn này muốn cho thấy điều gì. Khi người tư vấn hỏi về một điều, ba mẹ mở đúng đoạn đó thay vì lướt tìm. Một mẹo nhỏ: sạc đầy điện thoại và kiểm tra xem video có xem được khi không có mạng không, vì nhiều nơi tư vấn ở trong phòng kín, sóng yếu.
Về chuyện riêng tư, video và nhật ký là thông tin rất riêng của con. Ba mẹ chỉ đưa cho người cần xem để hỗ trợ con, hỏi rõ họ có lưu lại không, lưu ở đâu. Không đăng lên mạng xã hội hay các nhóm hỏi đáp công khai để xin ý kiến, vì một khi đã đăng thì không thu lại được, và con sẽ lớn lên với những đoạn video đó ở đâu đó trên mạng.
Những lỗi hay gặp khi ba mẹ ghi chép
Chỉ ghi khi có chuyện. Nếu chỉ mở sổ khi con khóc dữ hay làm điều lạ, nhật ký sẽ trông như một chuỗi rắc rối liên tiếp, trong khi phần lớn thời gian trong ngày con vẫn sinh hoạt yên ổn. Nên ghi đều mỗi tối, kể cả khi hôm đó không có gì đặc biệt — một dòng "hôm nay bình thường, con chơi xếp hình lâu" cũng là thông tin.
Dùng từ chuyên môn đọc được trên mạng. Viết "con có hành vi rập khuôn" hay "con né giao tiếp mắt" là đang đưa vào nhật ký một kết luận mà ba mẹ chưa chắc. Người tư vấn sẽ muốn biết chính xác con làm gì, nên tả lại bằng lời thường: con lắc tay liên tục khi vui, con nhìn sang chỗ khác khi được nói chuyện gần.
Ghi quá dài rồi bỏ giữa chừng. Nhiều ba mẹ hăng hái ghi cả trang trong hai ngày đầu rồi kiệt sức và bỏ. Mỗi tối ba đến năm dòng là đủ, miễn ghi đều. Thà ngắn mà liên tục hai tuần còn hơn dài mà chỉ có ba ngày.
Mỗi người ghi một nơi. Mẹ ghi trong điện thoại, ba nhớ trong đầu, bà kể miệng. Đến lúc đi tư vấn không ai gom lại được. Nên chọn một chỗ chung — một quyển sổ để ở nhà hay một ghi chú chia sẻ — và ai thấy gì thì ghi vào đó, kèm tên người quan sát.
Mang ghi chép đến buổi tư vấn đầu tiên
Đến buổi gặp, ba mẹ có thể mở đầu bằng cách đưa trang tóm tắt cho người tư vấn đọc trong lúc con làm quen với phòng. Trang này chỉ nên dài một mặt giấy: điều gia đình lo nhất, ba bốn điều lặp lại nhiều lần trong nhật ký, những điều con làm tốt, và câu hỏi ba mẹ muốn được trả lời. Nhật ký đầy đủ và video để sẵn, khi người tư vấn hỏi đến thì mở ra.
Có một điều ba mẹ nên nhớ: ghi chép là để giúp người khác hiểu con, không phải để chứng minh con có vấn đề hay không có vấn đề. Nếu người tư vấn đọc xong và nói rằng những điều này nằm trong nhịp bình thường, đó là tin tốt. Nếu họ thấy cần quan sát thêm hay đi khám thêm, ghi chép của ba mẹ đã giúp đi đến kết luận đó nhanh hơn.
Ở Global Star Special, bước đầu tiên của quy trình là tiếp nhận thông tin từ gia đình: những băn khoăn hiện tại, lịch sử phát triển, thói quen sinh hoạt và mong muốn cho bé. Ba mẹ mang theo nhật ký và video thì buổi tiếp nhận đi thẳng vào điều cần bàn. Khi đăng ký tư vấn trên trang, ba mẹ có thể ghi vào phần ghi chú rằng mình đã có ghi chép, nhà trường sẽ dặn thêm nên mang gì khi gọi lại hẹn lịch.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi nhật ký về con trong bao lâu trước khi đi tư vấn?
Một đến hai tuần là đủ để thấy điều gì lặp lại và điều gì chỉ xảy ra một lần. Không cần ghi nhiều tháng mới đi. Nếu đã có lịch hẹn sớm hơn, cứ ghi đến ngày hẹn và mang theo những gì đã có.
Nên quay bao nhiêu video và mỗi video dài bao lâu?
Ba đến năm đoạn chọn lọc, mỗi đoạn một đến hai phút, là vừa cho một buổi tư vấn. Quay ngang, đủ rộng để thấy cả con và người lớn đang tương tác, lúc con sinh hoạt tự nhiên chứ không bày ra để quay.
Có nên quay lúc con đang khóc dữ hay ăn vạ không?
Lúc con khủng hoảng, việc đầu tiên là ở bên con. Ba mẹ ghi lại bằng chữ ngay sau đó, kèm chuyện gì xảy ra trước và sau. Nếu có người lớn khác đang dỗ con, quay vài giây cũng được, nhưng không cần cố ghi hình.
Ghi nhật ký có cần theo mẫu nào của bác sĩ hay nhà trường không?
Không bắt buộc. Một bảng bốn cột gồm lúc và nơi, con làm gì, chuyện trước và sau, ghi thêm là đủ dùng. Nếu nơi tư vấn có mẫu riêng, họ sẽ đưa và ba mẹ chép sang từ ghi chép sẵn có.
Có nên đăng video của con lên nhóm phụ huynh để hỏi ý kiến?
Không nên đăng công khai. Video là thông tin riêng của con, đăng rồi khó thu lại. Ý kiến trên mạng cũng không thay được người có chuyên môn xem trực tiếp. Chỉ đưa video cho người đang hỗ trợ con và hỏi rõ cách họ lưu giữ.
Nếu ông bà, người giúp việc trông con ban ngày thì ghi chép thế nào?
Nhờ người trông con nhắn vài dòng mỗi tối về những gì họ thấy, hoặc quay một đoạn ngắn khi có chuyện đáng chú ý. Ba mẹ gom vào nhật ký chung và ghi rõ ai là người quan sát, vì con có thể khác nhau với từng người.