Khi chưa thấy con tiến bộ, ba mẹ nên làm ba việc theo thứ tự: nhìn lại ghi chép và báo cáo để xem con có thật sự đứng yên không hay tiến bộ đang ở dạng khó thấy; hẹn một buổi riêng với giáo viên và hỏi cụ thể từng mục tiêu; rồi cùng nhà trường thống nhất một điều chỉnh rõ ràng và mốc xem lại. Hỏi theo cách này giúp tìm ra vấn đề thay vì làm hai bên căng thẳng.
Lo lắng vì con chưa tiến bộ là cảm xúc mà gần như mọi ba mẹ có con đi can thiệp đều trải qua, có khi nhiều lần. Đôi khi con thật sự đang chững lại và cần điều chỉnh. Đôi khi con đang tiến lên nhưng theo cách ba mẹ chưa nhận ra. Bài này không hứa bất kỳ mốc thời gian nào, vì không ai hứa được. Nó giúp ba mẹ phân biệt hai trường hợp, hỏi đúng câu, và biết khi nào nên tìm thêm ý kiến.
Nhìn lại trước khi hỏi
Nhìn con mỗi ngày, ba mẹ rất khó thấy thay đổi, giống như khó thấy con cao lên nếu không đánh dấu trên khung cửa. Trước khi kết luận con chưa tiến bộ, hãy lấy ra những gì đã lưu: báo cáo các giai đoạn, ghi chép sau mỗi buổi, video quay con vài tháng trước. Đặt cạnh nhau và tự hỏi: so với ba tháng trước, con có làm được điều gì mà trước đây không làm được? Con có cần ít sự giúp đỡ hơn ở việc nào không?
Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi xem lại video cũ: con của ba tháng trước chưa nhìn khi được gọi tên, chưa chịu ngồi cùng người lớn, chưa chỉ tay. Những thay đổi nhỏ ấy dễ bị bỏ qua vì ba mẹ đang chờ một điều lớn hơn, như con nói thành câu.
Nếu sau khi nhìn lại vẫn thấy con gần như đứng yên ở một vài mục tiêu quan trọng, đó là căn cứ rõ ràng để hỏi nhà trường. Nếu thấy con có tiến bộ nhưng không như mong đợi, câu hỏi sẽ khác: liệu kỳ vọng có cần điều chỉnh, hay cách làm có cần thay đổi.
Những lý do hay gặp khiến tiến bộ chậm hoặc khó thấy
Không phải lúc nào tiến bộ chậm cũng là do chương trình. Những lý do dưới đây hay gặp, và biết trước giúp ba mẹ hỏi đúng hướng:
- Mục tiêu đang ở dạng khó thấy. Con đang tập những nền tảng như chú ý chung, chờ đến lượt, chịu ngồi cùng người lớn. Những kỹ năng này không gây ấn tượng như một từ mới nhưng là bước cần thiết trước đó.
- Con làm được ở lớp nhưng chưa làm ở nhà. Kỹ năng chưa được dùng ở nhiều nơi, nên ba mẹ ở nhà không thấy.
- Học không đều. Nghỉ ốm, nghỉ lễ, đi xa nhiều trong giai đoạn khiến nhịp học bị đứt.
- Thay đổi trong cuộc sống của con. Chuyển nhà, đổi trường, có em bé, ba mẹ đi làm xa, thay đổi giấc ngủ.
- Giai đoạn chững tự nhiên. Nhiều trẻ phát triển theo từng đợt, có lúc chững trước khi có bước tiến mới.
- Mục tiêu hoặc cách làm chưa phù hợp. Mục tiêu quá khó, quá dễ, hoặc cách tiếp cận chưa hợp với con. Đây là điều cần bàn với nhà trường.
- Có vấn đề sức khoẻ chưa được phát hiện. Ví dụ thính lực, giấc ngủ, sức khoẻ chung. Khi cần, nhà trường sẽ khuyến nghị gia đình đưa con đi khám.
Ba mẹ không cần tự đoán đâu là lý do. Liệt kê ra giúp buổi trao đổi với nhà trường đi thẳng vào vấn đề, thay vì chỉ dừng ở câu "em thấy con không tiến bộ".
Cũng nên nhớ rằng nhiều lý do có thể cùng lúc tác động lên con, nên đừng dừng lại ở lý do đầu tiên tìm thấy.
Một mẫu ghi chép giúp nhìn thấy tiến bộ
Nhiều ba mẹ thấy con "không tiến bộ" vì không có gì để so. Một bảng ghi đơn giản mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, cho hai ba mục tiêu chính, giúp nhìn rõ hơn. Ví dụ giả định với mục tiêu "con tự xin đồ":
| Thời điểm | Con làm thế nào | Người lớn giúp đến đâu |
|---|---|---|
| Tuần đầu | Kéo tay người lớn đến chỗ đồ, khóc nếu không được | Người lớn đoán và đưa ngay |
| Sau một tháng | Kéo tay, nhìn người lớn khi được hỏi | Người lớn chờ con nhìn rồi mới đưa |
| Sau hai tháng | Chỉ tay vào đồ, đôi khi phát ra âm | Người lớn chỉ cần hỏi "con muốn gì" |
| Sau ba tháng | Chỉ tay kèm một âm gần giống tên đồ | Con tự làm vài lần trong ngày không cần hỏi |
Đọc từng dòng riêng, mỗi thay đổi đều nhỏ. Đọc cả bảng, đó là một quãng đường dài. Bảng này cũng giúp buổi trao đổi với nhà trường cụ thể hơn nhiều: ba mẹ chỉ ra được mục tiêu nào đi tốt, mục tiêu nào gần như không đổi qua nhiều dòng. Không cần ghi tất cả mục tiêu, chỉ hai ba điều ba mẹ quan tâm nhất là đủ.
Hẹn và chuẩn bị buổi trao đổi
Nỗi lo này xứng đáng có một buổi riêng, không nên nói vội ở cửa lớp khi đón con:
- Nhắn giáo viên hoặc người phụ trách: "Gia đình muốn hẹn một buổi trao đổi về tiến độ của con, cô xem giờ nào tiện."
- Ghi ra cụ thể điều ba mẹ lo: mục tiêu nào, đã bao lâu, ở nhà thấy gì.
- Mang theo báo cáo, ghi chép, và vài video ngắn ở nhà.
- Liệt kê những thay đổi trong gia đình gần đây có thể ảnh hưởng đến con.
- Viết ra điều ba mẹ mong muốn nhất từ buổi trao đổi: hiểu rõ hơn, điều chỉnh mục tiêu, hay thêm ý kiến chuyên gia.
Chuẩn bị như vậy giúp ba mẹ bình tĩnh hơn khi nói chuyện. Nỗi lo được viết ra rõ ràng dễ trao đổi hơn nhiều so với nỗi lo chất chứa lâu rồi bật ra thành trách móc.
Cách hỏi để tìm vấn đề, không để đổ lỗi
Bắt đầu bằng điều mình thấy, không phải kết luận. Thay vì "con học mấy tháng rồi mà không tiến bộ gì", nói "ở mục tiêu tự xin đồ, ở nhà mẹ thấy con vẫn kéo tay người lớn như ba tháng trước". Một quan sát cụ thể mở ra cuộc trao đổi, một kết luận dễ khiến người nghe phòng thủ.
Hỏi giáo viên thấy gì ở lớp. "Ở lớp cô thấy con thế nào với mục tiêu này?" Có thể ở lớp con đã làm được với mức hỗ trợ ít hơn, chỉ chưa chuyển sang nhà.
Hỏi về lý do và kế hoạch. "Theo cô điều gì đang làm con chậm ở mục tiêu này? Giai đoạn tới mình có thể thay đổi gì?"
Hỏi gia đình nên làm gì khác. Câu này cho thấy ba mẹ sẵn sàng cùng làm, không chỉ đòi hỏi nhà trường.
Chốt một thay đổi cụ thể và mốc xem lại. Ví dụ thay đổi cách tiếp cận mục tiêu này, gia đình làm thêm một việc ở nhà, sau vài tuần cùng xem lại.
Kiểm soát cảm xúc của chính mình
Lo lắng cho con là điều tự nhiên, nhưng khi nó tích tụ, dễ bật ra thành giận dữ với giáo viên, trách móc chính mình hay người bạn đời. Ba mẹ nên tự cho phép mình cảm thấy lo, buồn, thất vọng, và tìm chỗ để chia sẻ: người bạn đời, người thân, nhóm phụ huynh cùng hoàn cảnh, hoặc chuyên gia tâm lý nếu nỗi lo quá nặng.
Trước buổi trao đổi, có thể viết ra những gì muốn nói, đọc lại khi đã bình tĩnh. Trong buổi trao đổi, nếu thấy mình bắt đầu căng thẳng, có thể xin dừng một chút. Không có gì sai khi nói "em đang rất lo nên nói hơi gấp, cô thông cảm".
Giáo viên cũng mong con tiến bộ như ba mẹ. Khi hai bên cùng nhìn vào vấn đề như một việc chung cần giải quyết, cuộc trao đổi thường đi đến những điều chỉnh có ích. Khi một bên cảm thấy bị buộc tội, cuộc trao đổi thường dừng ở việc bảo vệ mình.
Những việc nên tránh khi đang lo
Lúc lo lắng nhất cũng là lúc dễ có những quyết định vội. Vài điều ba mẹ nên cẩn thận:
- Tăng gấp đôi số buổi ngay mà không bàn với nhà trường. Nhiều buổi hơn không phải lúc nào cũng giúp, và có thể làm con quá tải.
- Thêm cùng lúc nhiều phương pháp, nhiều nơi học khác nhau theo lời mách trên mạng. Con bị kéo theo nhiều hướng, và không ai biết điều gì đang có tác dụng.
- Mua những liệu trình, sản phẩm hứa hẹn kết quả nhanh mà không có căn cứ rõ ràng.
- Ép con luyện nhiều hơn ở nhà đến mức giờ chơi, giờ nghỉ biến mất.
- So sánh con với con của người khác trong nhóm phụ huynh.
- Tự trách mình hay trách người bạn đời vì con chưa tiến bộ.
Những phản ứng này đều xuất phát từ tình thương và nỗi lo, nên rất dễ hiểu. Nhưng một điều chỉnh có cân nhắc, bàn cùng nhà trường và có mốc xem lại, thường giúp con nhiều hơn mọi thay đổi vội vàng cộng lại.
Khi nào nên tìm thêm ý kiến khác
Có những trường hợp ba mẹ nên tìm thêm ý kiến bên ngoài: sau một thời gian điều chỉnh mà con vẫn gần như không có thay đổi ở những mục tiêu quan trọng; khi nhà trường không giải thích được lý do hay không đưa ra được kế hoạch điều chỉnh; khi xuất hiện những dấu hiệu mới đáng lo như con mất kỹ năng đã có; hoặc khi con chưa từng được bác sĩ khám đánh giá phát triển.
Tìm thêm ý kiến không có nghĩa là bỏ nơi đang học. Ba mẹ có thể đưa con đi khám bác sĩ nhi phát triển, chuyên viên âm ngữ trị liệu hay chuyên gia tâm lý, mang theo báo cáo của nhà trường. Ý kiến của họ có thể giúp nhà trường điều chỉnh, hoặc cho thấy con cần thêm một hình thức hỗ trợ khác. Nơi can thiệp tốt thường hoan nghênh và phối hợp với ý kiến chuyên môn bên ngoài.
Nếu sau tất cả, ba mẹ thấy nơi đang học không phù hợp, việc đổi nơi là quyết định chính đáng. Nhưng nên đưa ra sau khi đã trao đổi thẳng thắn và cho điều chỉnh một khoảng thời gian thử, không phải trong lúc lo lắng nhất. Một câu hỏi ít ai hỏi lúc đăng ký nhưng rất đáng hỏi: "Khi con chững lại vài tháng, nhà trường thường làm gì?" — cách người tư vấn trả lời cho ba mẹ biết nhiều về nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Học can thiệp bao lâu thì thấy con tiến bộ?
Không ai hứa chắc được mốc thời gian, vì mỗi bé có mục tiêu, xuất phát điểm và nhịp riêng. Điều ba mẹ nên theo dõi là con có cần hỗ trợ ít dần không và có làm được ở nhiều nơi hơn không, qua các báo cáo và ghi chép.
Con chững lại một thời gian có đáng lo không?
Nhiều trẻ phát triển theo từng đợt, có lúc chững trước bước tiến mới. Nếu chững kéo dài ở những mục tiêu quan trọng, nên hẹn trao đổi với nhà trường để xem lại mục tiêu, cách làm và những thay đổi trong cuộc sống của con.
Có nên nói thẳng với giáo viên rằng mình không hài lòng?
Nên nói, nhưng bắt đầu bằng quan sát cụ thể thay vì kết luận. Hỏi giáo viên thấy gì ở lớp, lý do và kế hoạch điều chỉnh. Cách nói này giúp tìm ra vấn đề và giữ được sự hợp tác.
Khi nào nên đưa con đi khám thêm?
Khi con chưa từng được bác sĩ đánh giá phát triển, khi điều chỉnh mà con vẫn gần như không thay đổi, hoặc khi xuất hiện dấu hiệu mới như mất kỹ năng đã có. Mang theo báo cáo của nhà trường khi đi khám.
Con làm được ở lớp nhưng ở nhà không làm thì sao?
Đây là chuyện thường gặp: kỹ năng chưa được dùng ở nhiều nơi. Hỏi giáo viên cách làm cụ thể, nhờ làm mẫu, rồi áp dụng ở nhà trong sinh hoạt hằng ngày. Quay video ở nhà gửi giáo viên để được góp ý.