Đọc thông tin về phát triển của trẻ trên mạng, ba mẹ nên dùng nó để biết nên hỏi ai và hỏi gì, chứ không dùng để kết luận con có vấn đề gì. Ba thói quen giúp giữ tỉnh táo: xem ai đứng sau bài viết (cơ quan y tế, bệnh viện, người có chuyên môn hay người bán hàng); coi danh sách dấu hiệu là gợi ý để đi khám chứ không phải bảng chấm điểm; và đặt giới hạn thời gian đọc mỗi ngày. Mọi lời hứa "khỏi hẳn", "chỉ sau vài tuần" nên được nghi ngờ trước tiên.
Gần như mọi ba mẹ lo cho con đều bắt đầu bằng việc gõ tìm trên điện thoại. Đó là điều tự nhiên. Vấn đề là mạng có quá nhiều thứ trộn lẫn: bài viết của người có chuyên môn nằm cạnh bài quảng cáo, câu chuyện thật nằm cạnh lời đồn, lời khuyên chung chung nằm cạnh những khẳng định chắc nịch. Bài này giúp ba mẹ phân loại những gì mình đọc, để thông tin trở thành công cụ thay vì nguồn hoảng sợ.
Vì sao đọc càng nhiều càng thấy lo
Khi đang lo, mắt người ta tự tìm những điều xác nhận nỗi lo của mình. Đọc một danh sách mười dấu hiệu, ba mẹ thấy con có hai ba điều và quên rằng con không có bảy điều còn lại. Đọc một câu chuyện về một gia đình phát hiện muộn, ba mẹ thấy mình trong đó. Đây không phải lỗi của ba mẹ; đó là cách trí óc con người phản ứng khi sợ hãi.
Các trang mạng và mạng xã hội cũng được thiết kế để giữ người đọc ở lại lâu nhất có thể. Đọc một bài về chậm nói, ba mẹ sẽ được gợi ý thêm mười bài nữa, rồi video, rồi nhóm hỏi đáp. Vài giờ trôi qua, nỗi lo lớn hơn, nhưng thông tin hữu ích về chính con mình thì không thêm được bao nhiêu.
Hiểu cơ chế này giúp ba mẹ chủ động hơn. Đọc trên mạng không xấu, nhưng nên đọc có mục đích: đọc để biết bước tiếp theo là gì, đọc để chuẩn bị câu hỏi cho buổi khám, chứ không đọc để tìm câu trả lời cuối cùng về con. Câu trả lời đó chỉ có được khi có người nhìn con trực tiếp.
Xem ai đứng sau bài viết
Cơ quan y tế, bệnh viện, hội chuyên môn. Thông tin từ đây thường thận trọng, viết chung, ít khi khẳng định chắc chắn về một trường hợp cụ thể. Đây là nguồn đáng tin nhất để hiểu khái niệm và biết nên đi khám ở đâu.
Người có chuyên môn viết dưới tên thật. Bác sĩ, chuyên gia tâm lý, giáo viên giáo dục đặc biệt chia sẻ kinh nghiệm. Đáng đọc, nhưng nên xem họ có nói rõ giới hạn của lời khuyên không, có dặn ba mẹ đi khám không.
Câu chuyện của ba mẹ khác. Giúp ba mẹ thấy mình không đơn độc và học được kinh nghiệm thực tế về đưa đón, sắp xếp lịch, nói chuyện với ông bà. Nhưng hành trình của một đứa trẻ không nói được gì chắc chắn về đứa trẻ khác.
Trang bán hàng, bán liệu trình. Bài viết thường kết thúc bằng lời mời mua hoặc đăng ký. Không phải mọi nơi bán hàng đều xấu, nhưng thông tin ở đây có mục đích, nên đọc với sự dè dặt.
Bài không rõ ai viết. Không tên tác giả, không nguồn, chép lại từ nơi khác. Loại này nên bỏ qua, nhất là khi nó đưa ra những khẳng định mạnh.
Dùng danh sách dấu hiệu đúng chỗ
Những danh sách "dấu hiệu cần chú ý" trên mạng được viết ra để giúp ba mẹ biết khi nào nên đi hỏi người có chuyên môn. Chúng không được viết để ba mẹ tự đếm và tự kết luận. Một đứa trẻ có vài điều trong danh sách có thể hoàn toàn ổn; một đứa trẻ không khớp điều nào vẫn có thể cần hỗ trợ ở mặt khác mà danh sách không nhắc đến.
Cách dùng hợp lý là: nếu đọc một danh sách và thấy con có những điều làm mình lo, ba mẹ ghi lại những điều đó bằng ví dụ cụ thể từ đời sống của con, rồi mang đến buổi khám hay tư vấn. Không cần mang theo cả danh sách in sẵn, càng không cần tự chấm con được bao nhiêu điểm.
Cũng nên cảnh giác với những bài kiểm tra trực tuyến hứa cho kết quả sau vài câu trả lời. Có những công cụ sàng lọc được thiết kế cẩn thận và dùng trong y tế, nhưng ngay cả những công cụ đó cũng chỉ cho biết có nên đi đánh giá thêm hay không, chứ không đưa ra chẩn đoán. Kết quả từ một bài trắc nghiệm trên mạng không nên là lý do để ba mẹ quá yên tâm hay quá hoảng sợ.
Những lời hứa nên nghi ngờ ngay
Khi lo cho con, ba mẹ dễ bị cuốn vào những lời hứa hẹn. Một vài kiểu câu nên khiến ba mẹ dừng lại và hỏi lại:
- "Khỏi hoàn toàn", "trở lại bình thường". Trẻ có thể tiến bộ rất nhiều khi được hỗ trợ đúng, nhưng không ai có thể hứa trước một kết quả cụ thể cho một đứa trẻ chưa được đánh giá.
- "Chỉ sau vài tuần", "sau một liệu trình". Tốc độ tiến bộ của mỗi trẻ khác nhau, và những thay đổi bền vững thường cần thời gian.
- "Phương pháp độc quyền", "bí mật", "duy nhất". Những cách hỗ trợ có cơ sở thường được công bố và nhiều nơi cùng sử dụng, không ai giữ làm bí mật.
- "Không cần đi khám, chỉ cần dùng sản phẩm này". Bất kỳ ai khuyên bỏ qua bác sĩ đều đáng nghi.
- "Đóng ngay hôm nay để được ưu đãi". Một quyết định về con không nên được đưa ra dưới áp lực thời gian của người bán.
Nếu gặp những lời này, ba mẹ có thể hỏi thẳng: "Anh chị dựa vào đâu để nói như vậy? Có tài liệu nào gia đình đọc thêm được không?" Một nơi nghiêm túc sẽ trả lời rõ ràng; một nơi chỉ muốn bán sẽ né tránh hoặc thúc ép.
Nhóm phụ huynh trên mạng: được gì, cần dè chừng gì
Được sự đồng cảm. Đọc những chia sẻ của ba mẹ cùng hoàn cảnh giúp nhiều người bớt cô đơn, biết rằng cảm giác của mình là bình thường.
Được kinh nghiệm thực tế. Cách sắp xếp lịch, cách nói với ông bà, nơi nào có chỗ đỗ xe, giờ nào đường bớt kẹt — những thông tin này các nhóm phụ huynh thường rất phong phú.
Cần dè chừng lời khuyên chuyên môn. Một thành viên khuyên dùng thuốc, thực phẩm chức năng hay phương pháp nào đó cho con mình không có nghĩa là phù hợp với con bạn. Những câu hỏi về sức khoẻ và phương pháp nên hỏi người có chuyên môn.
Cần giữ thông tin riêng của con. Không đăng ảnh rõ mặt, tên thật, tên trường, kết quả khám của con lên nhóm. Muốn hỏi, mô tả ngắn gọn, giấu những chi tiết nhận diện.
Cần rời đi khi thấy nặng lòng hơn. Nếu mỗi lần đọc nhóm xong ba mẹ thấy lo hơn, so sánh nhiều hơn, đó là lúc nên tắt thông báo hoặc rời nhóm một thời gian.
Đặt giới hạn cho việc đọc
Đọc có giờ. Chọn một khung giờ trong ngày, ví dụ hai mươi phút sau bữa tối, để đọc. Tránh đọc lúc nửa đêm khi đang mệt — đó là lúc nỗi lo phình to nhất.
Đọc có câu hỏi. Trước khi mở điện thoại, viết ra mình muốn tìm hiểu điều gì: "khám phát triển ở đâu gần nhà", "buổi tư vấn đầu tiên cần mang gì". Tìm được thì dừng.
Ghi lại thay vì nhớ. Thấy thông tin hữu ích thì ghi vào danh sách câu hỏi cho buổi khám, rồi đóng lại. Không cần đọc hết mọi bài liên quan.
Cho mình những ngày không đọc. Một hai ngày mỗi tuần không đọc gì về phát triển của trẻ, chỉ chơi với con, giúp ba mẹ nhìn con như một đứa trẻ chứ không phải một danh sách dấu hiệu.
Nhờ người bạn đời nhắc. Thoả thuận với nhau: khi thấy người kia cầm điện thoại đọc về chuyện của con quá khuya, người còn lại được quyền nhắc nhẹ đi ngủ. Một lời nhắc từ người thương thường hiệu quả hơn mọi quyết tâm tự đặt cho mình, nhất là trong những tuần đầu nhiều lo âu.
Mang những gì đã đọc đến buổi khám
Những gì ba mẹ đã đọc không phải là vô ích, chỉ cần dùng đúng chỗ. Trước buổi khám hay tư vấn, ba mẹ có thể ghi ra ba loại điều: những điều đã đọc và thấy giống con, kèm ví dụ cụ thể; những điều đã đọc mà chưa hiểu, muốn được giải thích; và những lời khuyên hay phương pháp đã nghe nói, muốn hỏi xem có phù hợp với con không.
Người có chuyên môn thường không phiền khi ba mẹ nói "em đọc trên mạng thấy…". Ngược lại, nói ra giúp họ biết ba mẹ đang lo điều gì, đang hiểu sai điều gì, và có thể giải thích đúng chỗ. Điều nên tránh là đến buổi gặp với một kết luận có sẵn và chỉ muốn được xác nhận; khi đó, mọi điều người tư vấn nói khác đi đều dễ bị ba mẹ gạt bỏ.
Nếu ba mẹ đang cân nhắc một liệu trình, sản phẩm hay phương pháp đã thấy quảng cáo, hãy mang theo tên và lời giới thiệu của nó, hỏi thẳng người có chuyên môn nghĩ gì. Một câu hỏi trước khi đóng tiền có thể giúp gia đình tránh được cả một khoản tốn kém lẫn nhiều tháng đi sai hướng.
Từ thông tin trên mạng đến một buổi hỏi thật
Sau một thời gian đọc, điều ba mẹ cần nhất thường không phải là thêm một bài viết nữa, mà là một người nhìn chính con mình và trả lời chính câu hỏi của gia đình mình. Lúc đó, những gì đã đọc trở nên có ích: ba mẹ biết dùng từ nào để mô tả, biết nên hỏi điều gì, biết đâu là lời hứa nên tránh.
Trang Global Star Special được viết để giúp ba mẹ đi qua bước đầu tiên đó: từ đọc sang hỏi. Các bài trong trang không chẩn đoán và không thay lời bác sĩ; chúng giúp ba mẹ chuẩn bị, sắp xếp và đặt câu hỏi. Khi sẵn sàng, ba mẹ có thể đăng ký buổi tư vấn và quan sát ban đầu ở một trong bốn cơ sở của nhà trường ở khu Quận 12 cũ, ghi rõ điều mình đã đọc và còn băn khoăn để buổi gặp đi thẳng vào chỗ cần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng các bài kiểm tra trực tuyến để biết con có chậm phát triển không?
Chỉ nên coi là gợi ý để quyết định có đi hỏi người có chuyên môn hay không. Ngay cả công cụ sàng lọc được thiết kế kỹ cũng không đưa ra chẩn đoán. Kết quả trên mạng không nên làm ba mẹ quá yên tâm hay quá hoảng.
Làm sao biết một bài viết về phát triển của trẻ có đáng tin không?
Xem ai viết và ai đứng sau trang: cơ quan y tế, bệnh viện, người có chuyên môn ghi tên thật thường đáng tin hơn. Bài kết thúc bằng lời mời mua liệu trình hay không rõ tác giả nên đọc với sự dè dặt.
Thấy con có vài dấu hiệu trong danh sách trên mạng thì có đáng lo không?
Có vài điều trùng chưa nói lên điều gì chắc chắn. Ghi lại những điều đó bằng ví dụ cụ thể từ đời sống của con và mang đến buổi khám hoặc tư vấn để người có chuyên môn nhìn trực tiếp.
Tham gia nhóm phụ huynh trên mạng có ích không?
Có ích để được đồng cảm và học kinh nghiệm thực tế về sắp xếp lịch, đưa đón, nói chuyện với ông bà. Nhưng lời khuyên về thuốc hay phương pháp nên hỏi người có chuyên môn, và không nên đăng thông tin nhận diện của con.
Thấy quảng cáo hứa chữa khỏi cho trẻ chậm nói có nên thử không?
Nên dè chừng mọi lời hứa khỏi hẳn, chỉ sau vài tuần hay phương pháp bí mật. Hỏi nơi đó dựa vào đâu, có tài liệu gì. Một nơi nghiêm túc sẽ trả lời rõ ràng và khuyên gia đình đi khám khi cần.
Đọc nhiều quá thấy hoảng thì nên làm gì?
Đặt giờ đọc cố định, đọc có câu hỏi cụ thể, ghi lại điều hữu ích rồi dừng. Cho mình vài ngày mỗi tuần không đọc. Và đặt một lịch hẹn với người có chuyên môn, vì câu trả lời về con chỉ có khi có người nhìn con trực tiếp.