Việc con đi học can thiệp không tự nó biến con thành “có vấn đề”: đó là việc con được hỗ trợ ở những chỗ con đang cần, giống như một bạn khác đi học bơi hay học thêm. Ai biết chuyện này, biết đến đâu, là quyền của gia đình. Ba mẹ không bắt buộc phải kể với hàng xóm, họ hàng hay đăng lên mạng; chỉ nên chia sẻ với những người cần biết để giúp con, như giáo viên lớp hoặc người trông con, và chia sẻ vừa đủ.
Nỗi lo bị gọi là “có vấn đề”, “bị bệnh”, “không bình thường” khiến không ít gia đình chần chừ đưa con đi tư vấn, hoặc đưa đi mà giấu giếm đến mức căng thẳng. Bài này giúp ba mẹ phân biệt ai cần biết và ai không, trả lời những câu hỏi tò mò mà không phải nói dối hay kể hết, giữ gìn hình ảnh của con trên mạng, và nói chuyện với chính con về việc đi học.
Hỗ trợ không phải là nhãn
Một cái nhãn là một lời kết luận về con người. Hỗ trợ là một việc làm để giúp. Khi con đi học can thiệp, điều đang xảy ra là con được một giáo viên giáo dục đặc biệt giúp tập những kỹ năng con đang cần: nói, giao tiếp, chú ý, chờ đợi, tự phục vụ, điều chỉnh cảm xúc. Chương trình nhìn vào điều con cần, không phải vào một tên gọi. Ở Global Star Special, nhà trường nói rõ tinh thần không dán nhãn, không thúc ép máy móc, tôn trọng sự khác biệt của từng bé.
Cách người lớn nói về con ảnh hưởng đến cách con được nhìn. Thay vì “con mình bị chậm”, ba mẹ nói “con đang tập nói nhiều hơn”. Thay vì “bé tự kỷ”, nếu cần nhắc đến chẩn đoán, nói “bé có chẩn đoán tự kỷ” hoặc “bé đang được hỗ trợ”. Đặt đứa trẻ lên trước, rồi mới đến điều con đang gặp. Đây không phải chuyện chữ nghĩa, mà là cách nhắc mọi người rằng con là một em bé, không phải một tình trạng.
Ba mẹ cũng nên nghĩ đến lúc con lớn lên đọc lại, nghe lại những gì người lớn đã nói về mình. Những lời tôn trọng hôm nay là món quà cho con sau này.
Ai cần biết, biết đến đâu
Không có quy tắc chung cho mọi nhà, nhưng bảng dưới là một cách nghĩ nhiều gia đình thấy hữu ích:
| Người | Có cần biết không | Biết đến đâu là đủ |
|---|---|---|
| Giáo viên lớp mầm non, tiểu học | Thường nên | Những gì giúp cô hỗ trợ con trong lớp: con khó ở đâu, cách nào giúp được |
| Người trông con hằng ngày (ông bà, người giúp việc) | Nên | Mục tiêu con đang tập, cách làm thống nhất với giáo viên |
| Bác sĩ đang theo dõi con | Nên | Đầy đủ, kèm hồ sơ |
| Họ hàng xa, bạn bè của ba mẹ | Tuỳ gia đình | Có thể chỉ nói chung: con đang đi học thêm một số kỹ năng |
| Hàng xóm, người quen trong khu | Không bắt buộc | Không cần chi tiết; một câu chung chung là đủ |
| Người lạ, mạng xã hội | Không | Không chia sẻ thông tin nhận diện con |
Với những người cần biết, ba mẹ chia sẻ có mục đích: để họ giúp con tốt hơn, không phải để giải thích hay thanh minh. Với những người không cần biết, ba mẹ có quyền giữ lại mà không cần thấy có lỗi. Phần hồ sơ giấy tờ (kết quả khám, đánh giá) nên đưa cho ai, giữ riêng điều gì, có bài riêng trong chuyên mục giấy tờ và chế độ.
Trả lời câu hỏi tò mò mà không phải kể hết
“Bé đi học gì mà ngày nào cũng đi vậy?” Một câu đơn giản là đủ: “Bé đi học thêm cho bé nói nhiều hơn”, hoặc “Bé học thêm kỹ năng chuẩn bị vào lớp một”. Đúng sự thật, không cần chi tiết.
“Bé bị sao vậy?” Ba mẹ có thể trả lời nhẹ: “Bé không bị sao, bé đang tập thêm vài việc thôi”, hoặc chuyển chủ đề. Không ai có quyền đòi biết chuyện sức khoẻ của con mình.
“Sao không để tự nhiên, lớn lên là hết?” “Cảm ơn anh chị, nhà mình đã hỏi cô giáo và bác sĩ rồi, cứ cho bé học xem sao”. Không cần tranh luận.
Lời khuyên không mong muốn. Người quen hay giới thiệu thầy này, thuốc kia, cách chữa nọ. Cảm ơn, nói rằng gia đình đang theo hướng dẫn của bác sĩ và giáo viên, và không cần giải thích thêm.
Khi con có mặt. Nếu ai đó hỏi về con ngay trước mặt con, trả lời ngắn và tích cực, rồi chuyển chủ đề. Con nghe được cách ba mẹ nói về mình.
Ảnh và video của con trên mạng
Nhiều ba mẹ muốn chia sẻ hành trình của con lên mạng xã hội: để ghi lại kỷ niệm, để nhận động viên, để giúp gia đình khác. Đó là mong muốn tốt. Nhưng những gì đăng lên mạng gần như không thu hồi được: ảnh có thể bị lưu lại, chia sẻ, dùng sai mục đích. Một đoạn video con đang lên cơn khóc, một bài kể chẩn đoán kèm ảnh rõ mặt, tên thật, tên trường, có thể theo con nhiều năm sau, khi con đã đủ lớn để thấy ngượng hoặc tổn thương.
Nếu muốn chia sẻ, ba mẹ có thể chọn cách an toàn hơn: không để lộ mặt con, không ghi tên thật, tên trường, địa chỉ; kể về cảm xúc và kinh nghiệm của ba mẹ thay vì mô tả chi tiết hành vi của con; để chế độ riêng tư cho người quen; không đăng khoảnh khắc con đang khó khăn. Một câu hỏi dễ nhớ trước khi bấm đăng: nếu con mười lăm tuổi đọc bài này, con có vui không?
Ba mẹ cũng nên hỏi nhà trường về quy định chụp ảnh, quay video trong buổi học, và việc nhà trường dùng hình ảnh trẻ để giới thiệu. Ba mẹ có quyền đồng ý hoặc không đồng ý cho dùng hình ảnh của con.
Nói với chính con về việc đi học
Con nhỏ có thể chưa hỏi, nhưng con lớn hơn sẽ hỏi “sao con phải đi học thêm”. Vài nguyên tắc khi trả lời:
- Nói đơn giản, tích cực, đúng sự thật: “Con đến chơi và học với cô để con nói được nhiều hơn”, “để con chơi với các bạn vui hơn”.
- Nhấn vào điều con sẽ làm được, không nhấn vào điều con “bị”.
- Kể rằng ai cũng có việc dễ việc khó, ai cũng cần người giúp ở một việc nào đó: ba cũng học thêm, mẹ cũng có lúc cần người chỉ.
- Không dùng việc đi học như hình phạt (“không ngoan thì đi học cô”) và không so sánh con với anh chị em, bạn bè.
- Khi con lớn hơn và hỏi sâu hơn, trả lời thật lòng theo mức con hiểu được. Có thể hỏi giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý cách nói phù hợp với tuổi con.
Trẻ cảm nhận rất rõ thái độ của ba mẹ. Nếu ba mẹ nói về việc đi học như một điều bình thường, có ích, con sẽ nhìn nó như vậy. Nếu ba mẹ giấu giếm, thì thầm, con sẽ cảm thấy có điều gì đó đáng xấu hổ.
Khi người thân dùng lời làm tổn thương con
Có lúc chính người trong nhà nói những câu như “thằng này khùng”, “con bé ngớ ngẩn”, nửa đùa nửa thật. Người nói có thể không có ý xấu, nhưng con nghe và hiểu nhiều hơn người lớn nghĩ. Ba mẹ nên nói riêng với người đó, nhẹ nhàng nhưng rõ: “Bé đang cố gắng nhiều, mình đừng gọi bé như vậy nhé, bé nghe được đó”.
Với anh chị em của bé, nếu các con trêu nhau, ba mẹ giải thích cho anh chị em hiểu vì sao em đi học, và đặt quy tắc chung trong nhà về cách gọi nhau. Chuyện anh chị em có bài riêng trong chuyên mục này.
Nếu ở trường có bạn hoặc phụ huynh khác dùng lời không hay về con, ba mẹ trao đổi với giáo viên để có cách xử lý chung, thay vì đối đầu trực tiếp. Giáo viên thường có cách nói với cả lớp về sự khác biệt mà không chỉ đích danh con, giúp các bạn hiểu và đón nhận hơn.
Và chính ba mẹ cũng nên để ý lời mình. Trong lúc mệt, ai cũng có thể buột miệng than “sao con chẳng giống ai”. Nếu lỡ nói, không sao, nhưng sau đó ôm con, nói lại một câu khác: “mẹ mệt nên nói vậy, mẹ thương con”. Trẻ nhỏ học cách nhìn bản thân từ những gì người gần nhất nói về mình.
Ở nơi con học: hỏi gì để yên tâm về sự riêng tư
Ai được xem hồ sơ của con. Hồ sơ gồm thông tin ba mẹ cung cấp, kết quả quan sát, mục tiêu, báo cáo tiến bộ. Hỏi ai trong nhà trường được đọc, có chia cho bên ngoài không, cần gia đình đồng ý khi nào.
Ảnh và video trong buổi học. Có quay để giáo viên theo dõi tiến bộ không, lưu ở đâu, ai xem được, có dùng để giới thiệu chương trình không. Ba mẹ có quyền từ chối việc dùng hình ảnh con cho mục đích giới thiệu.
Khu chờ và lịch học. Ở một số nơi, phụ huynh các bé gặp nhau ở khu chờ. Ba mẹ không bắt buộc kể chuyện con với phụ huynh khác, và cũng nên giữ kín chuyện của bé khác mà mình vô tình biết.
Nhóm liên lạc chung. Nếu có nhóm liên lạc nhiều phụ huynh, hỏi quy ước: không đăng ảnh bé khác, không bàn chuyện riêng của từng bé trong nhóm chung.
Giữ riêng tư không có nghĩa là giấu giếm
Có một ranh giới mỏng giữa giữ riêng tư và giấu giếm. Giữ riêng tư là chọn chia sẻ với ai, đến đâu, vì lợi ích của con. Giấu giếm là che đi ngay cả với những người cần biết để giúp con, thường vì xấu hổ hay sợ. Ví dụ, không kể gì với giáo viên lớp mầm non trong khi con đang gặp khó ở lớp, khiến cô xử lý không đúng cách và con chịu thiệt.
Nếu ba mẹ thấy mình đang giấu giếm vì sợ người khác nghĩ gì, đó là một cảm giác đáng được nói ra, với người bạn đời, người thân tin cậy, hoặc chuyên gia tâm lý. Nhiều ba mẹ nhẹ lòng hơn nhiều sau khi chia sẻ với vài người thật sự cần biết, và nhận lại sự thấu hiểu thay vì phán xét như mình lo.
Ba mẹ đang tìm hiểu chương trình can thiệp 1:1 có thể hỏi Global Star Special về cách nhà trường giữ thông tin, hồ sơ và hình ảnh của trẻ ngay từ buổi tư vấn đầu tiên, qua mục đăng ký trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với giáo viên lớp mầm non rằng con đi học can thiệp không?
Thường là nên, vì cô gặp con nhiều giờ mỗi ngày và có thể hỗ trợ tốt hơn khi biết. Ba mẹ chọn chia sẻ vừa đủ những gì giúp cô hiểu con. Chi tiết có bài riêng trong chuyên mục vừa học mầm non vừa can thiệp.
Hồ sơ của con ở nơi can thiệp có bị chia sẻ cho người khác không?
Ba mẹ nên hỏi rõ nhà trường về chính sách bảo mật hồ sơ, ai được xem, khi nào cần sự đồng ý của gia đình. Thông tin của trẻ cần được giữ cẩn thận.
Đăng ảnh con đi học lên mạng để động viên các gia đình khác có nên không?
Có thể chia sẻ kinh nghiệm mà không để lộ mặt, tên thật, tên trường của con. Kể về hành trình của ba mẹ thay vì mô tả chi tiết khó khăn của con. Cân nhắc con sau này lớn lên có muốn thấy không.
Con hỏi “con có bị bệnh không”, trả lời thế nào?
Trả lời đúng sự thật theo mức con hiểu: con không bị gì xấu, con đang học thêm những việc con thấy khó, ai cũng có việc dễ việc khó. Giọng bình thản quan trọng hơn câu chữ.
Hàng xóm cứ hỏi mãi thì làm sao?
Giữ câu trả lời ngắn, giống nhau mỗi lần, rồi chuyển chủ đề. Không cần giải thích hay thanh minh. Nếu thấy phiền, ba mẹ có quyền nói nhẹ nhàng rằng đây là chuyện riêng của gia đình.