Phần lớn ông bà phản đối không phải vì không thương cháu, mà vì thương cháu theo cách của thế hệ mình: sợ cháu bị coi là “có vấn đề”, tin rằng “lớn lên sẽ hết”, hoặc nghĩ đi học thêm là làm khổ cháu. Cách hiệu quả thường không phải tranh luận, mà là lắng nghe nỗi lo của ông bà, nói chuyện bằng những điều cụ thể ông bà thấy được, mời ông bà đến xem một buổi học, và giao cho ông bà một vai thật trong việc giúp cháu.
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà sống cùng hoặc ở gần, trông cháu hằng ngày, và tiếng nói của ông bà có trọng lượng. Khi ông bà không đồng ý, ba mẹ bị kẹt giữa con và cha mẹ mình, có khi giữa hai vợ chồng nếu một người nghiêng về phía ông bà. Bài này gợi ý cách nói chuyện từng bước, những câu nên tránh, và cách giữ cho cháu không phải chịu những căng thẳng của người lớn.
Vì sao ông bà phản đối
Hiểu đúng lý do giúp ba mẹ chọn đúng cách nói. Những lý do ba mẹ hay kể lại:
- Sợ cháu bị dán nhãn: ông bà lớn lên trong thời mà trẻ “khác” thường bị bàn tán, giấu đi. Đưa cháu đi “học đặc biệt” với ông bà có thể nghe như thừa nhận cháu không bình thường.
- Tin rằng cháu sẽ tự khá lên: “Ba nó ngày xưa cũng chậm nói”, “con trai đứa nào chẳng vậy”. Những trải nghiệm cá nhân ấy rất thật với ông bà.
- Thương cháu vất vả: thấy cháu phải đi học thêm, ngồi xe đi lại, ông bà xót.
- Lo tốn kém: ông bà lo con cái tốn tiền vào thứ mình chưa hiểu, có khi lo bị lừa.
- Cảm thấy bị chê cách chăm cháu: nếu ông bà là người trông cháu chính, việc đưa cháu đi can thiệp có thể nghe như một lời trách rằng ông bà chăm chưa tốt.
- Không được hỏi ý kiến: ba mẹ quyết định rồi mới báo, ông bà thấy mình bị gạt ra ngoài.
Thường không chỉ có một lý do. Trước khi nói chuyện, ba mẹ thử đoán xem ông bà nhà mình đang lo điều gì nhất. Lý do cuối cùng, không được hỏi ý kiến, là lý do ba mẹ có thể tránh ngay từ đầu.
Lắng nghe trước khi giải thích
Phản xạ tự nhiên của ba mẹ là giải thích: can thiệp sớm là gì, vì sao cần, người ta nói thế nào. Nhưng nếu ông bà chưa được lắng nghe, mọi lời giải thích đều giống như tranh luận. Bắt đầu bằng câu hỏi: “Ông bà thấy cháu dạo này thế nào?”, “Ông bà lo nhất điều gì nếu cho cháu đi học?”. Rồi nghe, không ngắt lời, không phản bác ngay.
Thường khi được nghe, ông bà sẽ nói ra nỗi lo thật: sợ hàng xóm biết, sợ cháu bị coi thường, sợ tốn tiền. Khi nỗi lo đã được nói ra, ba mẹ có thể trả lời đúng vào nó. Ví dụ, nếu ông bà sợ hàng xóm biết, ba mẹ trấn an rằng thông tin của cháu là chuyện riêng của nhà mình, không ai bắt buộc phải kể.
Ông bà cũng thường là người thấy cháu nhiều giờ nhất trong ngày. Những gì ông bà kể về cháu có thể rất hữu ích cho buổi tư vấn. Khi ba mẹ nói “con muốn ông bà kể giúp những gì ông bà thấy, để con nói với cô giáo”, ông bà được đặt vào vị trí người hiểu cháu, không phải người bị chất vấn.
Nói chuyện bằng điều cụ thể, không bằng nhãn
Tránh những từ dễ gây sốc. Mở đầu bằng tên một chẩn đoán hay những từ như “khuyết tật”, “bất thường” thường làm ông bà phản ứng mạnh. Nói về những việc cụ thể: “cháu chưa chỉ tay để xin đồ”, “cháu khó ngồi yên để ăn”, “cô giáo lớp thấy cháu ít chơi với bạn”.
Nói về điều cháu sẽ được giúp. “Cô giáo sẽ giúp cháu tập nói những từ cháu cần”, “cháu sẽ tập chờ lượt để chơi được với các bạn”. Ông bà dễ đồng ý với việc giúp cháu làm được điều gì đó hơn là việc “chữa” cho cháu.
Dùng lời của người ông bà tin. Nếu bác sĩ nhi quen của gia đình, giáo viên lớp mầm non, hay một người họ hàng có uy tín đã có nhận xét, ba mẹ có thể nhờ họ nói chuyện với ông bà, hoặc kể lại nguyên văn lời họ.
Thừa nhận điều ông bà nói đúng. “Đúng là mỗi đứa một khác, ba con ngày xưa cũng chậm”. Rồi nói tiếp: “nhưng mình cứ cho cháu đi tư vấn để biết, nếu không cần thì càng yên tâm”. Thừa nhận trước giúp ông bà không cảm thấy bị bác bỏ.
Không so sánh với con nhà người khác. Câu “cháu nhà kia bằng tuổi đã nói được rồi” dễ làm ông bà tự ái thay cho cháu.
Những câu nên tránh khi nói với ông bà
“Ông bà không hiểu đâu.” Câu này đóng mọi cánh cửa. Ông bà có thể chưa biết về can thiệp sớm, nhưng hiểu cháu theo cách của mình. Thay bằng: “Con cũng mới tìm hiểu, ông bà cùng con nghe cô giáo nói nhé”.
“Tại ông bà chiều cháu quá nên cháu mới vậy.” Khó khăn trong phát triển của trẻ hiếm khi do một người chăm gây ra. Đổ lỗi chỉ làm ông bà tự ái và phản đối mạnh hơn, trong khi ông bà lại là người ba mẹ cần nhờ nhất.
“Bác sĩ nói cháu bị…” ngay câu đầu. Đưa ra một tên gọi y khoa trước khi ông bà sẵn sàng thường gây sốc. Bắt đầu từ những việc cháu đang khó, rồi mới nói đến ý kiến chuyên môn nếu cần.
“Nếu không cho đi học thì sau này cháu khổ.” Doạ dẫm làm ông bà lo hơn chứ không đồng ý hơn. Nói về điều tốt cháu sẽ có: “đi học để cháu nói được nhiều hơn, chơi được với các bạn”.
Nói trước mặt cháu. Dù cháu còn nhỏ, cháu nghe được giọng căng thẳng. Chọn lúc cháu ngủ hoặc đang chơi với người khác.
Mời ông bà đến xem một buổi
Nhiều ông bà thay đổi suy nghĩ sau khi tận mắt thấy một buổi học. Cách làm:
- Hỏi nhà trường trước xem ông bà có thể đến tham quan, dự buổi tư vấn, hoặc xem một phần buổi học không. Mỗi nơi có cách sắp xếp riêng.
- Mời ông bà đi cùng như một người quan trọng của cháu, không phải để “cho ông bà thấy”.
- Trước khi đến, kể ngắn cho ông bà biết sẽ thấy gì: phòng học nhỏ, cô giáo và cháu chơi cùng nhau, có thể cháu khóc lúc đầu.
- Sau buổi, hỏi ông bà thấy thế nào, cháu ra sao, cô giáo thế nào. Lắng nghe cả những điều ông bà chưa ưng.
- Nếu ông bà có câu hỏi, ghi lại để hỏi giáo viên lần sau, hoặc nhờ giáo viên trả lời trực tiếp.
Ông bà thường lo vì hình dung một nơi ảm đạm, một đứa trẻ bị ép học. Khi thấy một phòng học sáng sủa, một cô giáo kiên nhẫn chơi với cháu, cháu cười, nỗi lo đó thường dịu đi. Nếu ông bà vẫn chưa ưng, ít nhất ba mẹ đã có một cuộc nói chuyện dựa trên điều cả hai cùng thấy.
Giao cho ông bà một vai thật
Ông bà phản đối ít hơn khi được tham gia. Nếu ông bà là người trông cháu hằng ngày, ông bà có thể là người đưa đón một số buổi, nghe cô giáo dặn, và làm theo ở nhà. Nếu ông bà ở xa, ông bà có thể gọi điện, hát cho cháu nghe, kể chuyện theo cách cô giáo gợi ý. Một vai cụ thể giúp ông bà thấy mình đang giúp cháu, chứ không bị gạt ra.
Điều quan trọng là thống nhất cách làm với cháu. Nếu cô giáo đang giúp cháu tập xin đồ bằng cử chỉ, mà ở nhà ông bà đưa ngay mọi thứ trước khi cháu xin, cháu khó tiến. Ba mẹ có thể viết ra vài điều ngắn gọn để ông bà làm theo, hoặc nhờ giáo viên hướng dẫn trực tiếp cho ông bà một lần. Nói với ông bà rằng ông bà là “người tập cùng cô giáo ở nhà”, không phải học trò.
Những điều cần dặn ông bà khi đưa cháu đi học có bài riêng trong chuyên mục lịch học và đưa đón.
Khi ông bà vẫn không đồng ý
Có gia đình, dù ba mẹ đã nói chuyện nhiều lần, ông bà vẫn phản đối. Lúc đó, ba mẹ là người có quyền và có trách nhiệm quyết định cho con mình. Ba mẹ nên nói nhẹ nhàng nhưng rõ ràng: “Con hiểu ông bà lo cho cháu. Vợ chồng con đã quyết định cho cháu đi học thử một thời gian, rồi cả nhà cùng xem cháu thế nào”. Đặt một mốc thời gian giúp ông bà dễ chấp nhận hơn một quyết định nghe như vĩnh viễn.
Điều nên tránh là để cháu nghe người lớn tranh cãi về mình. Trẻ cảm nhận được căng thẳng dù chưa hiểu lời. Những cuộc nói chuyện về chuyện học của cháu nên diễn ra khi cháu không có mặt.
Hai vợ chồng cũng cần đứng chung một phía trước ông bà. Nếu một người nghiêng về phía cha mẹ mình, hãy nói chuyện riêng giữa hai vợ chồng trước, thống nhất với nhau rồi mới nói với ông bà. Cách hai vợ chồng cùng nhìn vào sự việc khi nghĩ khác nhau có bài riêng trong chuyên mục bắt đầu khi lo cho con.
Chia sẻ tiến bộ của cháu với ông bà
Khi cháu bắt đầu học, hãy kể với ông bà những thay đổi nhỏ của cháu: hôm nay cháu chỉ tay xin nước, cháu chờ được đến lượt, cháu nhìn bà khi bà gọi. Gửi cho ông bà một đoạn video ngắn cháu làm được điều mới. Ông bà vui, và niềm vui đó thường làm nỗi lo dịu đi nhanh hơn mọi lời giải thích.
Mời ông bà dự những dịp quan trọng: buổi họp rà soát mục tiêu nếu nhà trường cho phép, hoặc ít nhất kể lại cho ông bà sau buổi họp. Khi ông bà thấy cháu có mục tiêu rõ ràng, có tiến bộ được ghi nhận, ông bà hiểu rằng việc đi học là để cháu tốt hơn, không phải để gắn cho cháu một cái nhãn.
Ba mẹ muốn mời ông bà cùng đến buổi tư vấn đầu tiên có thể ghi chú điều này khi đăng ký qua mục đăng ký trên trang, để nhà trường sắp xếp thời gian phù hợp cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà trông cháu nhưng không làm theo hướng dẫn của cô giáo, phải làm sao?
Nói chuyện nhẹ nhàng, chọn một hai điều quan trọng nhất để ông bà làm theo trước, không bắt ông bà thay đổi mọi thứ. Nhờ giáo viên hướng dẫn trực tiếp cho ông bà một lần thường hiệu quả hơn ba mẹ nói lại.
Có nên giấu ông bà chuyện cháu đi học can thiệp không?
Nếu ông bà trông cháu hằng ngày, giấu thường không bền và khi lộ ra dễ làm ông bà tổn thương hơn. Nói thật, chọn lời nhẹ nhàng, tập trung vào việc giúp cháu, thường tốt hơn.
Ông bà nói đi học làm cháu khổ, có đúng không?
Một chương trình phù hợp được thiết kế theo nhịp của cháu, có nhiều hoạt động chơi. Mời ông bà xem một buổi để thấy tận mắt. Nếu cháu thật sự sợ hãi kéo dài, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên.
Ông bà muốn đưa cháu đi chữa theo cách dân gian thì sao?
Ba mẹ lắng nghe, cảm ơn ông bà đã lo cho cháu, nhưng giữ nguyên tắc: mọi việc liên quan đến sức khoẻ của cháu cần hỏi bác sĩ. Không cho cháu dùng thuốc, phương pháp chưa được bác sĩ đồng ý.
Hai bên nội ngoại có ý kiến khác nhau thì làm sao?
Hai vợ chồng thống nhất với nhau trước, rồi mỗi người nói chuyện với cha mẹ mình. Tránh để hai bên tranh luận trực tiếp với nhau hoặc trước mặt cháu.